ผมไปทำกิจกรรมวิทย์กับเด็กๆศูนย์การเรียนปฐมธรรมมาครับ เด็กๆหัดคิดแบบวิทยาศาสตร์โดยพยายามอธิบายมายากล และได้ประดิษฐ์และเล่นของเล่นแก้วบินที่ลอยด้วยการหมุนผ่านอากาศ (Magnus effect)
(อัลบั้มบรรยากาศกิจกรรมอยู่ที่นี่ ส่วนลิงก์รวมทุกกิจกรรมอยู่ที่นี่นะครับ)
เด็กๆได้ดูมายากลส่วนหนึ่งในคลิปนี้ครับ เด็กๆดูกลก่อนก่อนแล้วพยายามอธิบายก่อนเฉลย คราวนี้กลแทงไม่เจ็บ:
กิจกรรมหัดอธิบายมายากลนี้ฝีกเด็กๆให้คิดแบบวิทยาศาสตร์ มีการสังเกต การตั้งสมมุติฐานเพื่ออธิบายสิ่งที่สังเกตมา การตรวจสอบสมมุติฐานกับข้อมูลที่สังเกตมา การตั้งสมมุติฐานใหม่เมื่อสมมุติฐานเดิมขัดกับข้อมูล นอกจากนี้เราพยายามให้เด็กๆมีความกล้าคิดและออกความเห็น และหวังว่าเมื่อโตไปจะไม่ถูกหลอกง่ายๆครับ
ผมให้เด็กๆรู้จักบริษัท SpaceX ที่สร้างจรวด ดาวเทียม และอื่นๆ ด้วยคลิปนี้ครับ
วันก่อนหน้าพึ่งมีเหตุการณ์สำคัญที่บริษัทสามารถนำยานอวกาศขนาดใหญ่มากกลับมาลงจอดได้อีกหลังไปโคจรรอบโลกมาแล้ว เลยอยากให้เด็กๆได้เห็นพัฒนาการของมนุษยชาติกัน
จากนั้นผมก็สอนเด็กๆทำแก้วหมุนบินด้วยแรงแมกนัส ดังในคลิปครับ:
นำแก้วพลาสติก 2 ใบมาติดก้นเข้าด้วยกัน พันหนังยางรอบเอวแก้ว แล้วดึงปล่อยให้แก้วพุ่งออกไปพร้อมกับหมุน สิ่งที่น่าทึ่งคือแก้วบินโค้งขึ้นและลอยอยู่ในอากาศได้นาน
ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า Magnus Effect เป็นหลักการเดียวกับที่ทำให้ลูกฟุตบอลปั่นโค้ง หรือลูกเทนนิสเปลี่ยนวิถีได้
เมื่อแก้วหมุนขณะเคลื่อนที่ผ่านอากาศ การหมุนจะทำให้กระแสอากาศรอบแก้วไม่สมมาตร เกิดความแตกต่างของความดันและแรงกระทำบนผิวแก้ว ส่งผลให้มีแรงแมกนัสในทิศตั้งฉากกับการเคลื่อนที่
ถ้าแก้วหมุนในทิศที่เหมาะสม แรงนี้จะช่วยยกแก้วต้านแรงโน้มถ่วง ทำให้แก้วบินโค้งขึ้นได้ (ถ้าหมุนในทิศทางผิด แก้วก็จะโค้งตกลงพื้นเร็วขึ้น)
นอกจากนี้ผมก็ให้เด็กๆดูคลิปเครื่องบินที่ใช้ปีกทำจากถ้วยหมุน:
สำหรับเด็กมัธยม-มหาวิทยาลัย ลองอ่านคำอธิบายละเอียดมากขึ้นดังนี้ครับ:
วิธีการทำงานของถ้วยบิน พร้อมจุดที่มักเข้าใจผิดกันบ่อย
การประกอบ เอาถ้วยกระดาษสองใบมาติดเทปตรงก้นถ้วยประกบกัน พันหนังยางที่ร้อยต่อกันเป็นเส้นยาวรอบเอวคอดตรงกลาง ให้ปลายหนังยางออกจากด้านล่างของถ้วย ดึงหนังยางให้ยืดแล้วปล่อย หนังยางที่คลายตัวจะดึงด้านล่างของถ้วยไปข้างหน้า ถ้วยจึงพุ่งไปข้างหน้าและหมุนไปพร้อมกัน การหมุนแบบนี้คือ backspin (หมุนกลับหลัง): เมื่อเทียบกับแกนกลางของถ้วย ผิวด้านล่างเคลื่อนไปข้างหน้า ส่วนผิวด้านบนเคลื่อนไปข้างหลัง ถ้วยจึงไม่ตกลงเป็นวิถีโค้งธรรมดา แต่ร่อน ไต่ขึ้น และมักตีลังกาเป็นวง (ดูภาพประกอบด้านบนได้ ภาพนั้นมองถ้วยจากด้านปลาย ในมุมมองของถ้วยที่มีอากาศไหลผ่าน)
แรงมาจากไหน
หัวใจของเรื่องนี้คือความหนืด อากาศเกาะติดกับผิวถ้วย (เงื่อนไข no-slip) อากาศชั้นบางๆ ที่ติดผิว หรือชั้นขอบ (boundary layer) จึงถูกลากไปตามการหมุน ในมุมมองของถ้วย อากาศไหลผ่านถ้วยไปทางด้านหลัง
- ด้านบน ผิวถ้วยเคลื่อนไปทางด้านหลัง ทิศเดียวกับอากาศ ผิวจึงส่งโมเมนตัมเพิ่มให้ชั้นขอบ อากาศเลยไหลเกาะตามส่วนโค้งไปได้ไกลขึ้นก่อนจะหลุดออกจากผิว
- ด้านล่าง ผิวถ้วยเคลื่อนไปข้างหน้า สวนกับอากาศที่ไหลเข้ามา ชั้นขอบจึงถูกหน่วงและหลุดออกจากผิวเร็วกว่า
เมื่ออากาศหลุดออกจากผิวไม่เท่ากันสองด้าน กระแสอากาศด้านหลังถ้วย (wake) จึงเอียง ลงล่าง ถ้วยผลักอากาศลงอยู่ตลอดเวลา ตามกฎข้อที่สามของนิวตัน อากาศก็ดันถ้วยขึ้น แรงดันขึ้นนี้คือแรงแมกนัส (Magnus force) ซึ่งตั้งฉากทั้งกับทิศการเคลื่อนที่และแกนหมุน เขียนคร่าวๆ ได้เป็น F ∝ ω × v
คำอธิบายสามแบบนี้พูดถึงแรงเดียวกัน ไม่ใช่สาเหตุสามอย่างแยกกัน:
- มุมโมเมนตัม: อากาศถูกเบนลงล่าง ถ้วยจึงได้แรงปฏิกิริยาขึ้นบน
- มุมความดัน: อากาศด้านบนเร็วกว่า ด้านล่างช้ากว่า ความดันด้านบนจึงต่ำกว่า รวมความดันทั่วผิวถ้วยแล้วได้แรงยก
- มุมการไหลวน: การไหลรอบถ้วยมีการหมุนวนสุทธิ Γ (circulation) ทฤษฎีบท Kutta–Joukowski ให้แรงยกต่อหน่วยความยาวเป็น L′ = ρVΓ
ฟิสิกส์ที่ต้องระวัง
- “แบร์นูลลีอธิบายได้” ยังไม่ครบ อากาศด้านบนที่เร็วกว่าทำให้ความดันในกระแสด้านนอกต่ำลงจริง แต่ใช้สมการแบร์นูลลีข้ามชั้นขอบไม่ได้ เพราะตรงนั้นความหนืดมีผลมาก และผิวที่หมุนก็ใส่พลังงานให้อากาศ แบร์นูลลีบอกได้ว่าความดันสัมพันธ์กับความเร็วอย่างไร แต่ไม่ได้อธิบายว่าทำไมการไหลถึงไม่สมมาตรตั้งแต่แรก
- ในของไหลที่ไม่มีแรงเสียดทานเลย การหมุนจะไม่ให้แรงยก ทฤษฎีบทการไหลวนของเคลวิน (Kelvin’s circulation theorem) บอกว่าการไหลที่ไม่มีแรงเสียดทานสร้าง circulation ขึ้นเองไม่ได้ ความหนืดที่ผิวจึงจำเป็น (การคำนวณ “ทรงกระบอกหมุนในการไหลอุดมคติ” ในตำรา ใช้ได้เพราะใส่ circulation เข้าไปเองในสมการ)
- ไม่ได้เกิดจาก “ถ้วยลากอากาศหมุนไปด้วย” เป็นหลัก ชั้นอากาศที่ถ้วยพาไปด้วยบางมาก สิ่งที่กำหนดแรงจริงๆ คือตำแหน่งที่อากาศหลุดออกจากผิว
- ทิศของแรงกลับด้านได้ สำหรับทรงกลมผิวเรียบบางลูก ที่ความเร็วช่วงที่ชั้นขอบเปลี่ยนจากราบเรียบเป็นปั่นป่วน แรงจะกลับทิศ (inverse Magnus effect) ถ้วยบินมีขนาดราว 7 ซม. บินด้วยความเร็วไม่กี่เมตรต่อวินาที เลขเรย์โนลด์สจึงอยู่ราว 10⁴ ซึ่งเป็นช่วงปกติ backspin จึงให้แรงยกขึ้น
- การหมุนเพิ่มแรงต้านด้วย ไม่ได้เพิ่มแค่แรงยก แรงต้านยังทำให้ถ้วยช้าลงเหมือนเดิม
ทำไมถ้วยถึงไต่ขึ้นและตีลังกา
- ถ้วยหนักแค่ไม่กี่กรัม เมื่ออัตราส่วนการหมุน ωR/V ราว 1 หรือมากกว่า สัมประสิทธิ์แรงยกจะสูงมาก (หลายเท่าของปีกทั่วไป) แรงยกจึงมากกว่าน้ำหนักได้ และถ้วยไต่ขึ้น
- แรงแมกนัสตั้งฉากกับความเร็วเสมอ จึงไม่ทำงาน (ไม่เปลี่ยนพลังงาน) มันแค่ดัดเส้นทางให้โค้ง คล้ายแรงแม่เหล็กที่กระทำต่ออนุภาคมีประจุที่กำลังเคลื่อนที่ ถ้าแรงยกยังมากกว่าน้ำหนัก เส้นทางจะโค้งขึ้นแล้วโค้งไปทางด้านหลังต่อ เกิดเป็นการตีลังกา
- แรงต้านลดความเร็วไปข้างหน้าเร็วกว่าที่การหมุนลดลง ωR/V จึง เพิ่มขึ้น ระหว่างบิน เส้นทางยิ่งโค้งแคบลง และช่วงท้ายถ้วยมักตีลังกาหรือหยุดลอยแล้วร่วง
- ถ้วยที่หมุนทำตัวเหมือนไจโรสโคป ช่วยรักษาแกนหมุนให้นิ่ง ถ้าปล่อยตอนแกนเอียง แรงก็เอียงตามและถ้วยจะเลี้ยวไปด้านข้าง เป็นฟิสิกส์เดียวกับลูกเบสบอลโค้ง (curveball)
การทดลองในห้องเรียน: พันหนังยางกลับด้าน ให้ปลายหนังยางออกจากด้านบนของถ้วย จะได้ topspin (หมุนไปข้างหน้า) และถ้วยควรพุ่งดิ่งลงพื้น การเปลี่ยนตัวแปรเดียวแล้วเห็นแรงกลับทิศ เป็นหลักฐานที่ชัดที่สุดว่าทิศการหมุนเป็นตัวก่อแรง ฟิสิกส์เดียวกันนี้พบได้ในลูกตบหมุนและลูกตัดในปิงปอง ลูกฟรีคิกโค้งในฟุตบอล และใบเรือแบบ Flettner rotor บนเรือเดินสมุทร
